Aizanoi Antik Kenti, Anadolu’nun tarihsel derinliğini ve ekonomik hafızasını en iyi yansıtan yerleşimlerden biridir.
Bugünkü Kütahya’nın Çavdarhisar ilçesi sınırlarında yer alan kent, Frigya ile Mysia bölgelerinin kesişim noktasında, stratejik ve verimli bir coğrafyada kurulmuştur. Antik çağda hem dini hem de ekonomik bir merkez olan Aizanoi, özellikle Roma İmparatorluğu döneminde ulaştığı gelişmişlik seviyesiyle öne çıkar.
Kenti dünya tarihine özel bir konuma yerleştiren unsur ise, sıklıkla “dünyanın ilk borsası” olarak anılan Macellum yapısıdır.
Aizanoi Antik Kenti’nin Tarihsel Arka Planı
Aizanoi’nin geçmişi Helenistik Dönem’e kadar uzanır. Kent, MÖ 133 yılında Pergamon Krallığı’nın Roma’ya vasiyet edilmesiyle Roma egemenliğine girmiştir. MS 1. ve 3. yüzyıllar arasında ise en parlak dönemini yaşamıştır. Bu süreçte Aizanoi; Zeus Tapınağı, tiyatro-stadyum kompleksi, hamamlar, sütunlu caddeler ve agoralarla donatılmış, tam anlamıyla planlı bir Roma kentine dönüşmüştür.
Kent, aynı zamanda güçlü bir tarımsal üretim merkezidir. Çevresindeki verimli topraklar sayesinde tahıl, şarap ve hayvansal ürünler Aizanoi ekonomisinin temelini oluşturmuştur. Bu üretim fazlası, ticari faaliyetleri ve fiyat denetimini zorunlu kılmış; Macellum gibi yapılar da bu ihtiyacın ürünü olarak ortaya çıkmıştır.
Macellum: Antik Dünyanın Ekonomik Denetim Merkezi
Macellum, Roma kentlerinde genellikle et, balık ve gıda ürünlerinin satıldığı dairesel planlı pazar yapılarıdır. Aizanoi Macellum’u ise bu tip yapılardan ayrılır; çünkü yalnızca bir pazar yeri değil, devlet eliyle fiyat düzenlemesinin ilan edildiği resmî bir ekonomik merkez işlevi görmüştür.
MS 301 yılında Roma İmparatoru Diocletianus tarafından yayımlanan “Edictum de Pretiis Rerum Venalium” (Azami Fiyatlar Fermanı), imparatorluk genelinde enflasyonu kontrol altına almak amacıyla hazırlanmıştır. Bu fermanda, temel gıda maddelerinden işçilik ücretlerine kadar yüzlerce kalem mal ve hizmet için tavan fiyatlar belirlenmiştir. Aizanoi Macellum’unda bulunan ve günümüze kadar ulaşan yazıtlar, bu fermanın Anadolu’daki en iyi korunmuş örnekleri arasında yer alır.
Yuvarlak planlı yapının iç duvarlarına kazınmış bu fiyat listeleri; buğdaydan zeytinyağına, etten kumaşa, marangozluk ve taş ustalığı gibi mesleklerin günlük ücretlerine kadar ayrıntılı bilgiler içerir. Bu yönüyle Macellum, antik dünyada fiyat şeffaflığının ve devlet denetimli piyasa anlayışının somutlaştığı en erken örneklerden biri olarak kabul edilir.
“Dünyanın İlk Borsası” Tanımı Ne Anlama Gelir?
Aizanoi Macellum’u için kullanılan “dünyanın ilk borsası” ifadesi, modern anlamda hisse senedi ya da menkul kıymet alım satımının yapıldığı bir borsayı tanımlamaz. Ancak burada kastedilen, piyasa fiyatlarının resmî olarak belirlendiği, ilan edildiği ve denetlendiği ilk kurumsal yapı örneklerinden biri olmasıdır.
Macellum, arz-talep ilişkilerinin devlet müdahalesiyle düzenlendiği, spekülasyonun önlenmeye çalışıldığı ve ekonomik istikrarın hedeflendiği bir merkezdir. Bu yönüyle modern borsaların temel ilkeleri olan şeffaflık, kamusal bilgi paylaşımı ve fiyat düzenlemesiyle kavramsal bir akrabalık taşır. Bu nedenle Aizanoi, ekonomik tarih literatüründe sembolik olarak “ilk borsa” kavramıyla anılmaktadır.
Mimari Özellikler ve Günümüze Yansımalar
Macellum’un merkezinde yuvarlak bir avlu yer alır; çevresinde ise dükkânların sıralandığı bir yapı düzeni bulunur. Yazıtların büyük bölümü, yapının iç duvarlarına ve payelere kazınmıştır. Arkeolojik kazılar, bu yapının yalnızca ticari değil, aynı zamanda kamusal bir bilgilendirme alanı olarak da kullanıldığını göstermektedir.
Bugün Aizanoi Antik Kenti, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer almakta ve özellikle Zeus Tapınağı ile birlikte Macellum yapısı, antik çağda ekonomi-devlet-toplum ilişkisini anlamak isteyen araştırmacılar için eşsiz bir kaynak oluşturmaktadır.
Aizanoi Antik Kenti ve Macellum yapısı, antik dünyanın yalnızca mimari ve dini yönünü değil, ekonomik zihniyetini ve piyasa düzenini de gözler önüne serer.
Fiyatların kamusal alanda ilan edilmesi, devletin ekonomiye doğrudan müdahalesi ve ticaretin belirli kurallara bağlanması; günümüz ekonomik sistemlerinin köklerinin ne kadar eskiye dayandığını gösterir. Bu nedenle Aizanoi, yalnızca bir antik kent değil, insanlık tarihinin ekonomik aklını belgeleyen yaşayan bir arşiv niteliğindedir.
