Türkiye’ye yönelik dış finansman muslukları kısılınca, hatta kısılmadan önce kısılma ihtimali belirgin biçimde yükselince ne olduğunu biliyoruz. Dış borcu olan kesimler zor duruma düşüyorlar. Çünkü önemli bir kısmı vadesi gelen borcunun tamamını ya da bir kısmını yeniden borçlanarak ödüyor.
Ani duruş öncesindeki dönemde cihanda bol kepçe para dönemi yaşanıyor ve bunun ayna yansıması olarak da yurtta çok hızlı bir kredi genişlemesi varsa, ani duruşun yarattığı ekonomik kriz çok daha derin yaşanıyor. Çünkü bol kepçe para/çok hızlı kredi genişlemesi dönemlerinde ekonomideki kırılganlıklar artıyor.
Dış borca bağımlılığın çözümü kolay değil. Daha verimli ve daha yüksek teknoloji ile çalışan, yüksek ücret verebilen, ihracatta “her önüne gelen pazara saldıran” değil de önemli ve vazgeçilmez ürünlerde dışarıda rekabet edebilen şirketlere ihtiyaç var.
Şöyle tercüme edilebilir, “ödemeler dengesi baskınlığı”: Türkiye ve (ekonomik sorunları açısından) benzer ülkeler için geliştirilmiş bir kavram. Ödemeler dengesinde olan bitenin, kısa dönemde ekonomide yaşanabilecek gelişmelerin ana belirleyicisi olduğunu anlatıyor. Kavramın elbette çok yakın akrabaları da var: Mesela dış borca bağımlılık.
Azalan istihdam, talebi de azaltıyor
Türkiye’ye yönelik dış finansman muslukları kısılınca, hatta kısılmadan önce kısılma ihtimali belirgin biçimde yükselince ne olduğunu biliyoruz. Dış borcu olan kesimler zor duruma düşüyorlar. Çünkü önemli bir kısmı vadesi gelen borcunun tamamını ya da bir kısmını yeniden borçlanarak ödüyor. Bu olanak azalınca, mecburen faaliyet hacimlerini düşürüyorlar. Sorunun devam etmesi, işçi çıkarma ve yurtiçi alacaklılara olan yükümlülükleri yerine getirememe gibi büyük sorunlara yol açıyor. Bu durumda, sadece bu şirketlerin (finans dışı şirketler ve finans sektörü) faaliyet hacimleri düşmüyor. Azalan istihdam, talebi de azaltıyor. Dışarıya borçlu şirketlerdeki sorun diğer alanlara yansıyor, dış borçla yakından uzaktan ilgisi olmayan küçük esnaf bile sıkıntıya düşüyor. Yükümlülüklerin yerine getirilememesi finans sektörünü olumsuz etkiliyor. Bir yandan o kesim de dışarıdan borçlanma kısıtı ile yüz yüzeyken, diğer yandan yurtiçindeki gelişmeler nedeniyle geri dönmeyen kredi tutarı artıyor. Onlar da kredi musluklarını kısıyorlar. Dış borcu olmayan ya da ihracat gelirleri nedeniyle geri ödeme zorluğu da pek yaşamayan/yaşamayacak ama yeni yatırım planlamış olan şirketler bu planlarını rafa kaldırıyorlar. Öte yandan, döviz arzının bıçak gibi kesilmesi, kurun sıçraması anlamına geliyor. Beraberinde maliyetler göğe çıkıyor ve enflasyon patlıyor.
Sadece duruş yok, bir de hicret var
Önceki paragraf tipik bir ekonomik krizi özetliyor. Dış finansman musluklarının kısılmasının iktisat yazınında bir de ‘havalı’ ismi var: “Ani duruş”. Duran ne? Elbette dış finansman. Durmakla kalsa iyi. Vaktiyle mümtaz vatan topraklarına gelmiş bulunanlar da pılısını pırtısını toplayıp dışarıya kaçıyorlar. Farklı bir ifadeyle, sadece duruş yok, bir de hicret var. Ani duruş öncesindeki dönemde cihanda bol kepçe para dönemi yaşanıyor ve bunun ayna yansıması olarak da yurtta çok hızlı bir kredi genişlemesi varsa, ani duruşun yarattığı ekonomik kriz çok daha derin yaşanıyor. Çünkü bol kepçe para/çok hızlı kredi genişlemesi dönemlerinde ekonomideki kırılganlıklar artıyor. Temelde iki nedenle: Birincisi, dış borç giderek artıyor. İkincisi, içeride önüne gelene kredi açılıyor. İktisat yazınında, bol kepçe para dönemi için de güzel bir anlatım tarzı var: “Yağdığı zaman bardaktan boşanırcasına yağar” ya da şöyle de tercüme edilebilir “Yağdığı zaman sel olur”. Türkiye’de, evet bildiniz, “Kurban olduğum Allah, verdikçe veriyor” biçiminde kullanılmışlığı da vardır.
1990’ların başlarından bu yana, yaklaşık 43 yılda, Türkiye beş kriz yaşadı: 1993-94, 1998-99, 2000-01, 2008-09, 2018-19. Bitiş tarihleri ekonominin toparlandığı yılı göstermiyor; GSYH’nin kriz öncesindeki düzeyine dönmesi çok daha uzun sürüyor. Mesela bu süre 2008-09 krizinde iki buçuk yıla ulaşıyor. Nerdeyse sekiz yılda bir kriz yaşamışız; çok fazla. Krize dönüşmese bile ekonomide gerginliklerin çok yükseldiği dönemler yok bu hesapta: Mesela Eylül 2021-Mayıs 2023 dönemi. Dikkat edilmesi gereken birkaç nokta daha var. Ekonomide kırılganlıklarınız çok fazlaysa, tetikleyici bir faktör ile krize giriyorsunuz. Yakın geçmişten iki örnek: Şubat 2001’de Başbakanımız rahmetli Bülent Ecevit’in “önemli bir siyasi kriz var” mealindeki açıklaması, 1990’ların biriktirdiği kırılganlıkları toparlamaya çalışan ekonomi programına rağmen ülkeyi krize soktu. Zira kırılganlıklar çok fazlaydı; azaltmak için azımsanmayacak bir süreye ihtiyaç vardı. Bankacılık sektörü ve kamu maliyesi en büyük kırılganlık kaynaklarıydı. Üstelik 2000’in sonbaharında bankacılık sektöründeki toparlama faaliyetinin önemli engellerle karşı karşıya olduğu algısı yaygınlaşmış ve başlayan dövize hücum zor önlenmişti. İkinci örnek ise son krizimize ilişkin. 2018’de Trump hazretlerinin Türkiye’yi tehdit eden mesajları ana tetikleyici faktördü; dışarıdan borçlanma musluklarının kısılacağını ima ediyordu. Hangi Türkiye’de? 2010-2017 küresel bol kepçe para ve sıfır ya da sıfıra milim yakın faiz döneminde, dış borcunun döviz gelirlerine oranı tarihsel zirveye çıkan, finans dışı şirketlerinin döviz açık pozisyonlarının sıçradığı, yurtiçinde ‘acayip’ bir kredi genişlemesinin yaşandığı Türkiye’de. Yani ekonomik açıdan kırılgan bir ülkede.
Dış borca bağımlılık yapısal sorun
Kamu maliyesinde sorun yoktur, bankacılık sektörü sağlamdır, finans dışı şirketlerinizin de belirgin problemleri yoktur ama ödemeler dengesi baskınlığı altındaki ülkeler yine kriz yaşayabilirler. Sözünü ettiğim problemlerin olmaması, finansal istikrarla ilgili. O açıdan bir sorun yaşamıyor olabilir ülke ama “dış borca bağımlı” olma durumu sürüyordur. O yapısal bir sorun. Çözümü kolay değil; daha verimli ve daha yüksek teknoloji ile çalışan, yüksek ücret verebilen, ihracatta “her önüne gelen pazara saldıran” değil de önemli ve vazgeçilmez ürünlerde dışarıda rekabet edebilen şirketlere ihtiyaç var. Bu da tasarımı zor olan iyi bir sanayi politikası ve kaliteli bir eğitim sistemi ile sağlanabilir; yıllar gerekiyor. 2008-09 küresel krizi öncesini düşünün. Kamu borcunun GSYH’ye oranı düşük. Bütçede bir sorun yok. Enflasyon ve borçlanma faizleri düşük. Bankacılık sektörü sağlam. Ama küresel krizin en fazla etkilediği ülkelerden biri Türkiye oldu. Neden? Dış borca bağımlı bir ülkeye dış borçlanma muslukları kapandı. Üstüne üstelik kriz küresel olduğu için bir de ihracat pazarları daraldı.
Şimdi ben bu yazıyı neden yazdım? İki nedenle: Birincisi, editörümüz ‘fokus’ bölümü için her zamankinden daha uzun bir yazı yazıp yazamayacağımı sordu. Serde hocalık da var; ‘hayır’ nasıl denir? İkincisi, evet yine bildiniz; “fonuna kadar soydular” durumu: Kırılganlıklarımızı artırmayın be kardeşim.
• Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve borsagundem.com.tr’nin editoryal politikasını yansıtmayabilir.





