BIGCH – Mehmet Can Karabağ tarafından 6,79 TL fiyattan 37.000.000 adet pay satılırken, şirket sermayesindeki payı sıfırlandı.

BLUME – Yönetim Kurulu Başkanı Erdal Bulut tarafından 34,16 TL fiyattan 41.506 adet pay alınırken, şirket sermayesindeki payı %24,18’e yükseldi.

GLYHO – Şirket paylarının geri alınması kapsamında 150.000 adet pay 18,25 TL fiyattan geri alındı.

LOGO – Şirket paylarının geri alınması kapsamında 36.353 adet pay 142,70 – 143,80 TL fiyat aralığından geri alındı.

MAGEN – Yönetim Kurulu Başkanı Yusuf Şenel tarafından 35,70 – 35,72 TL fiyat aralığından 1.000.000 adet pay alınırken, şirket sermayesindeki payı %0,25’e yükseldi.

MAGEN – Şirket paylarının geri alınması kapsamında 1.266.970 adet pay 36,40 – 36,50 TL fiyat aralığından geri alındı.

NTHOL – Besim Tibuk tarafından 45,36 – 46,70 TL fiyat aralığından 650.000 adet pay alınırken, şirket sermayesindeki payı %37,16’ya yükseldi.

SVGYO – Tera Portföy tarafından 5.932.031 adet alış ve 21.736.673 adet pay satılırken, şirket sermayesindeki payı %3,94’e geriledi.

Ekonomik karar alma süreçlerinde beklentiler, bireylerin ve kurumların davranışlarını belirleyen temel unsurlardan biridir. Modern makroekonomide bu alanın en etkili yaklaşımlarından biri rasyonel beklentiler teorisidir. Bu teori, ekonomik aktörlerin mevcut bilgi setini mümkün olan en etkin biçimde kullanarak geleceğe ilişkin tutarlı tahminler oluşturduğunu varsayar.

Ancak bazı ekonomilerde gözlenen uzun süreli politika tutarsızlıkları ve kurumsal öngörülemezlik, beklentilerin yalnızca mevcut bilgiye değil, aynı zamanda geçmişte gözlenen politika davranışlarının sürekliliğine göre de şekillendiğini göstermektedir. Bu durum özellikle kurumsal güvenin zayıfladığı ve politika tercihlerinin öngörülebilirliğinin azaldığı dönemlerde daha belirgin hale gelmektedir.

Bu çalışmanın temel iddiası şudur: Ekonomik beklentiler, uzun süreli politika tutarsızlıkları altında yalnızca rasyonel beklentiler modelinin öngördüğü biçimde değil, gözlenen istikrarsızlığın oluşturduğu davranış kalıplarına göre de şekillenebilir. Bu süreçte başlangıçta istisnai veya irrasyonel olarak değerlendirilen politika davranışları zamanla beklenti rejiminin bir parçası haline gelebilir. Bu çerçeve burada “irrasyonel beklentiler yaklaşımı” olarak adlandırılmaktadır.

Bu çalışmada "irrasyonel" kavramı, ekonomik aktörlerin davranışlarını değil, ekonomik aktörler tarafından öngörülemez, tutarsız veya yerleşik politika çerçevesiyle uyumsuz olarak algılanan kurumsal davranışları ifade etmektedir.

Bu yaklaşımın ilk versiyonu 1991 yılında hükümete sunulan bir raporda geliştirilmiş, sonraki yıllarda yapılan gözlemler ve değerlendirmeler doğrultusunda bugünkü çerçevesine ulaştırılmıştır.

Rasyonel Beklentiler Çerçevesi

Rasyonel beklentiler teorisi, ekonomik aktörlerin mevcut tüm bilgileri etkin biçimde kullandığını ve geleceğe ilişkin tahminlerini ekonomik modelle tutarlı şekilde oluşturduğunu ileri sürer. Bu yaklaşıma göre sistematik politika hataları uzun dönemde ekonomik aktörler tarafından öğrenilir ve beklentiler buna göre uyarlanır. Sonuç olarak sistematik hata kalıcı hale gelemez.

Bu çerçevede para ve maliye politikalarının etkisi büyük ölçüde beklenti yönetimine ve politika yapıcıların güvenilirliğine bağlıdır. Beklentilerin doğru yönlendirilmesi ekonomik istikrarın temel unsurlarından biri olarak kabul edilir.

İrrasyonel Beklentiler Yaklaşımı

İrrasyonel beklentiler yaklaşımı, rasyonel beklentiler teorisini reddetmemektedir. Aksine, belirli kurumsal ve politik koşullar altında beklenti oluşumunun farklı bir biçime dönüşebileceğini ileri sürmektedir.

Temel önerme şudur: Eğer bir ekonomide ekonomik aktörler tarafından öngörülemez veya yerleşik politika çerçevesiyle uyumsuz olarak algılanan kararlar uzun süre devam ederse, bu kararlar geçici sapmalar olarak değil, sistemin kalıcı özellikleri olarak görülmeye başlanır. Böylece beklentiler, olması gerektiği düşünülen politika davranışlarına göre değil, fiilen gözlenen davranış düzenine göre şekillenir.

Bu süreç “irrasyonelliğin rasyonelleştirilmesi” olarak tanımlanabilir. Başlangıçta istisnai görülen politika tercihleri zamanla beklenen davranış kalıplarına dönüşür ve ekonomik aktörler kararlarını bu yeni gerçekliğe göre almaya başlarlar.

Bu yaklaşım, adaptif beklentiler ve rasyonel beklentiler teorilerinin açıklamakta zorlandığı bazı durumlara odaklanmaktadır. Özellikle uzun süreli kurumsal öngörülemezlik koşullarında beklentilerin nasıl yeniden şekillendiğini açıklamaya çalışmaktadır. Bu yönüyle beklenti oluşumunda kurumsal davranışların rolünü vurgulayan tamamlayıcı bir çerçeve sunmaktadır.

İrrasyonel Beklentiler ile Adaptif Beklentiler Arasındaki Fark

Bu yaklaşımın mevcut beklenti teorilerinden hangi yönleriyle ayrıldığının açıklanması önemlidir.

Adaptif beklentiler yaklaşımında ekonomik aktörler geçmiş tahmin hatalarını dikkate alarak beklentilerini güncellerler. Rasyonel beklentiler yaklaşımında ise aktörler mevcut tüm bilgileri kullanarak geleceğe ilişkin en tutarlı tahminleri oluşturmaya çalışırlar.

İrrasyonel beklentiler yaklaşımında ise beklentilerin dönüşümüne yol açan unsur yalnızca geçmiş veriler veya tahmin hataları değildir. Belirleyici olan, kurumsal davranışların sistematik biçimde öngörülemez veya alışılmış politika çerçevesinden sapmış hale gelmesidir. Ekonomik aktörler zamanla bu davranışları sistemin normal işleyiş biçimi olarak kabul etmeye başlarlar.

Dolayısıyla bu yaklaşım yalnızca geçmiş hatalardan öğrenmeyi değil, kurumsal irrasyonellik olarak algılanan davranışların beklenti rejimine yerleşmesini açıklamayı amaçlamaktadır.

Beklenti Rejiminin Dönüşümü

Bu çerçevede beklenti oluşumu üç aşamalı bir süreç olarak düşünülebilir.

İlk aşama şok aşamasıdır. Beklenmedik politika kararları piyasalarda güçlü belirsizlik yaratır. Ekonomik aktörler bu kararların geçici olduğunu varsayar ve temkinli davranırlar.

İkinci aşama uyum aşamasıdır. Benzer kararların tekrar edilmesi, ekonomik aktörlerin beklentilerini gözlenen davranış kalıplarına göre yeniden düzenlemelerine yol açar. Bu noktada sistemin nasıl işlemesi gerektiği değil, fiilen nasıl işlediği önem kazanmaya başlar.

Üçüncü aşama normalleşme aşamasıdır. Başlangıçta istisnai görülen uygulamalar artık sürpriz olmaktan çıkar ve beklenen davranış biçimine dönüşür. Bu aşamada geleneksel politika tercihleri dahi sıra dışı olarak algılanabilir.

Makroekonomik Yansımalar: Kur ve Faiz

İrrasyonel beklentiler yaklaşımı özellikle döviz kuru ve faiz ilişkisi üzerinden gözlemlenebilir.

Faiz oranlarının enflasyonun belirgin biçimde altında tutulması durumunda yerel para talebi azalabilir, döviz talebi artabilir ve kur üzerinde yukarı yönlü baskı oluşabilir. Benzer şekilde politika faizinin sık ve öngörülemez biçimde değiştirilmesi risk algısını yükseltebilir ve beklentilerin bozulmasına neden olabilir.

Bu nedenle temel sorun yalnızca politika araçlarının düzeyi değildir. Asıl belirleyici unsur, ekonomik aktörlerin geleceğe ilişkin risk algısının nasıl şekillendiğidir. Risk algısının kalıcı biçimde yükselmesi hem fiyat istikrarını hem de finansal istikrarı olumsuz etkileyebilir.

Kurumsal Güven ve Para Politikası

Beklentilerin oluşumunda kurumsal güvenilirlik merkezi bir role sahiptir. Merkez bankaları ve diğer ekonomik kurumlar yalnızca uyguladıkları politikalarla değil, bu politikaların öngörülebilirliğiyle de değerlendirilir.

Kurumsal güvenin zayıfladığı yönünde bir algı oluştuğunda risk primi yükselir, beklentiler bozulur ve ekonomik aktörler geleceğe ilişkin daha ihtiyatlı davranmaya başlar. Bunun sonucunda para politikasının etkinliği azalabilir ve ekonomik istikrarın sağlanması güçleşebilir.

Bu durum beklentilerin yalnızca ekonomik verilere değil, kurumsal öngörülebilirliğe de duyarlı olduğunu göstermektedir.

İrrasyonelliğin Rasyonelleştirilmesi

Bu yaklaşımın en önemli iddiası, irrasyonel olarak değerlendirilen politika tercihlerinin zaman içinde normalleşebilmesidir.

İrrasyonel kararlar tekil olaylar olarak ortaya çıktığında piyasalarda şok etkisi yaratırlar. Ancak bu kararlar süreklilik kazandığında ekonomik aktörler davranışlarını buna göre uyarlamaya başlarlar. Böylece başlangıçta irrasyonel görülen uygulamalar sistemin beklenen özellikleri haline gelir.

Bu süreç sonunda ekonomik aktörler, sistemin belirli koşullarda irrasyonel davranacağını varsayarak karar almaya başlayabilirler. Böyle bir ortamda istikrarsızlık olağan hale gelir ve ekonomik davranışlar bu koşullara uyum sağlayacak şekilde yeniden şekillenir.

Bu süreç sonunda ekonomik aktörlerin sistematik istikrarsızlığı veri kabul ederek karar aldığı yeni bir denge oluşabilir. Bu durum "ters rasyonalite dengesi" olarak adlandırılabilir.

İrrasyonel Beklentilere ve İrrasyonelliğin Rasyonelleştirilmesine Bir Örnek

2021 yılının son çeyreğine girildiğinde Türkiye ekonomisinde yaşanan gelişmeler bu yaklaşımın işleyişine ilişkin dikkat çekici bir örnek sunmaktadır.

Enflasyon yükseliş eğilimindeyken politika faizinin düşürülmesi yönündeki kararlar piyasalarda beklenmedik bir gelişme olarak algılandı. İlk faiz indirimi sonrasında birçok ekonomik aktör bu kararın geçici olabileceğini düşündü. Ancak benzer kararların devam etmesiyle birlikte beklentiler değişmeye başladı.

Zaman içinde birçok ekonomik aktör, söz konusu politika tercihlerinin istisnai değil, süreklilik taşıyan bir yaklaşım olduğu sonucuna ulaştı. Bunun sonucunda tasarruf ve yatırım kararları değişti, döviz talebi arttı ve ekonomik davranışlar yeni beklenti rejimine göre şekillenmeye başladı. Bu aşamada hükümet kur korumalı mevduat uygulamasını devreye soktu.

Bu süreçte ortaya çıkan beklentiler klasik anlamda rasyonel beklentilerden farklı görünse de ekonomik aktörler açısından mevcut koşullara uyum sağlamanın bir aracı haline geldi. Başka bir ifadeyle ekonomik aktörler gözlemledikleri politika davranışlarını kendi karar mekanizmalarına dahil ederek yeni koşullara göre pozisyon almaya başladılar.

Bu süreç, özel kesimin beklentilere uyum sağlayarak elde ettiği bazı getirilerin kamu maliyesi ve para otoritesi üzerinde ek yükler oluşturabildiğini göstermiştir.

Bu örnek, beklentilerin yalnızca ekonomik teorilere göre değil, gözlenen kurumsal davranışların sürekliliğine göre de şekillenebileceğini göstermektedir.

Sonuç

İrrasyonel beklentiler yaklaşımı, ekonomik aktörlerin yalnızca mevcut bilgiye değil, aynı zamanda gözlemledikleri politika davranışlarının sürekliliğine göre de karar verdiğini ileri sürmektedir.

Bu yaklaşım, rasyonel beklentiler teorisine alternatif olmaktan çok, onun belirli kurumsal koşullar altında genişletilmiş bir yorumu olarak değerlendirilebilir. Özellikle politika tutarsızlıklarının uzun süre devam ettiği ekonomilerde beklentiler yalnızca ekonomik temellere değil, gözlenen istikrarsızlığın oluşturduğu davranış kalıplarına da uyum sağlayabilir.

Bu yaklaşımın temel iddiası, ekonomik sistemlerde en büyük riskin tek tek politika hataları değil, istikrarsızlığın öngörülebilir hale gelmesi olduğudur. Ekonomik aktörler bu istikrarsızlığa uyum sağladıkça yeni bir beklenti rejimi oluşur ve ekonomik davranışlar buna göre yeniden şekillenir.

Bu süreç sonunda ekonomi, ters rasyonalite dengesine yaklaşabilir. Böyle bir dengede aktörler sistemin olağan işleyişine değil, öngörülebilir hale gelmiş istikrarsızlığına göre karar almaktadırlar.

• Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve borsagundem.com.tr’nin editoryal politikasını yansıtmayabilir.

“Hem kısa vadeli borç tırmandı gidiyor, daha beteri önümüzdeki bir yılda bu kadar borç nasıl ödenecek?”

Merkez Bankası’nın açıkladığı son tutarlar hangi düzeyde, aktarayım…

■ Kısa vadeli dış borç stoku nisan ayı itibarıyla 171,6 milyar dolar.
■ Orijinal vadesi daha uzun olsa bile vadesi bir yıl içinde dolacak, yani Mayıs 2026-Nisan 2027 döneminde ödemesi yapılacak dış borç ise 242 milyar dolar.

Gerek kısa vadeli stok, gerekse bir yıl içinde ödenmesi gereken borç çok büyük kaygı duyulmasını gerektirecek, deyim yerindeyse karalar bağlatacak düzeyde mi? Hayır, değil…

Bu iki veride asıl bakılması gereken kısa vadeli borç stokundan çok gelecek bir yılda ödenmesi gereken tut. Zaten kısa vadeli stok, bir yılda ödenecek toplam tutar içinde yer alıyor. Dolayısıyla kısa vadeli stok ne kadar artarsa bir yılda ödenmesi gereken tutar da çok doğal olarak aynı doğrultuda hareket ediyor.

Ödemeyi kimler yapacak?

Önce gelecek bir yılda ödenmesi gereken borcun detayına bakalım…

Toplam 242 milyar dolarlık ödeme borçlular bazında üç grubun yükümlülüğünde. Bu ödemenin 64,6 milyarını kamu yapacak.

Bu tutarın da 48,8 milyarını kamu bankaları ödeyecek. Merkezi yönetimin ödeyeceği tutar 11 milyar dolar. Yerel yönetimlerin ödemesi gereken tutar ise yalnızca 592 milyon.

İkinci borçlu Merkez Bankası. Merkez’in yapması gereken ödeme 23,7 milyar.

En yüklü ödeme yükümlülüğü ise özel sektörün. Özel sektör 153,7 milyar dolar ödeyecek. Bu tutarın 70,6 milyarı finansal kuruluşların yükümlülüğü. 70,6 milyarın da 64,9 milyarı da bankaların. Özel sektör şirketlerinin ödeyeceği borç ise 83,1 milyar dolar.

Ödemenin bir kısmı hesaben

Bir yılda ödenmesi gereken tutar yerine “vadesi bir yıl içinde dolacak yükümlülük” demek belki daha doğru. Elbette bu ödeme yapılıyor ama kimi ödemeler yeni borç alınarak, kimi ödemeler ise hesaben gerçekleştiriliyor. Yani o para sistemden çıkmıyor…

Bu konuyu daha iyi izah edebilmek için şu örnek verilebilir:

BDDK verilerine göre bankalarda bir aya kadar vadeli toplam 4,2 trilyon lira, bir-üç ay arası vadeli 8,1 trilyon lira mevduat bulunuyor. Bu tutarlara bakarak bankaların bir ay içinde 4,2 trilyon lira ödemek zorunda oldukları söylenebilir mi? Hem evet, hem hayır! Bu tutar bankaların yükümlülüğü, doğru. Ama hiçbir zaman bir ay içinde bankalardan bu miktarda bir para çekilmez. Zaten çekilemez. Bankacılık sistemi böyle bir durumda kapısına kilit vuracak duruma gelir. Vadesi dolan o paranın çok büyük bir bölümü yine sistemde kalır.

İşte aynı durum belli çerçevede bir yıl içinde ödenecek dış borç tutarında da geçerli.

Bir yılda ödenmesi gereken 242 milyar doların 90 milyar doları TL ya da döviz mevduatından oluşuyor. Yani bu tutar da Türkiye’den pek çıkmıyor ki, ödeme hesaben yapılıyor, o kadar.

Tutar bu düzeylere ilk kez yükselmedi

Ayrıca şöyle bir gerçek var; gelecek bir yıllık dönemde ödenmesi gereken dış borç 200 milyar düzeylerine ilk kez çıkmıyor.

Söz konusu tutar 2024’ün ortasında da 235-236 milyar dolar düzeyindeydi. Yani Türkiye 2024’ün ortasından 2025’in ortasına kadar olan dönemde bu borcu bir sorun yaşanmadan ödedi, döndürdü.

Zaten son iki yılın tüm ayları itibarıyla bir yılda ödenecek borç ortalaması da 230 milyar dolar.

Dolayısıyla bir yılda ödenecek tutara bakarak karalar bağlamanın alemi yok! Karalar bağlanacak bunca konu varken…

• Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve borsagundem.com.tr’nin editoryal politikasını yansıtmayabilir.

ABD’li gazeteci Barak Ravid, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, görüşmelere katılan bir diplomatın kendisine verdiği bilgiye dayanarak İran heyetinin müzakereleri terk etmediğini ve ABD ile temasların devam ettiğini aktardı.

Tartışmaların fitilini ateşleyen açıklama ise ABD Başkanı Donald Trump’tan geldi. Trump, İran’a yönelik sert ifadeler kullanarak, “İran, Lübnan’daki yüksek maaşlı vekil güçlerinin sorun çıkarmalarını derhal engellemelidir. Aksi takdirde, geçen hafta yaptığımız gibi İran’a yine çok sert bir darbe indireceğiz, hatta bu sefer daha da sert şekilde. Pezeşkiyan ağzından çıkanlara dikkat etse iyi olur, yoksa ülkenin geri kalanını da ele geçiririz” dedi.

Trump’ın sözlerine İran’dan yanıt gecikmedi. İran Meclis Başkanı ve Müzakere Heyeti Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, ABD’nin tehditlerine boyun eğmeyeceklerini belirterek, “ABD’lilerin tehditlerini ciddiye almıyoruz” ifadelerini kullandı.

Kalibaf, tehditlerin bugüne kadar sonuç vermediğini savunurken, İran Silahlı Kuvvetleri’nin olası tehditlere farklı şekillerde karşılık vermeye hazır olduğunu da vurguladı.

Öte yandan İran müzakere heyeti üyesi Hüseyin Kurbanzade, görüşmelerde önemli bir aşamanın geride bırakıldığını açıkladı. Kurbanzade, İran petrolüne yönelik yaptırımların geçici olarak kaldırılmasına ilişkin hazırlanan taslak metnin nihai hale getirildiğini söyledi.

Kurbanzade ayrıca, Lübnan’da savaşın sona erdirilmesine ilişkin konular netleşmeden mutabakat zaptındaki diğer maddelerin uygulamaya geçirilmeyeceğini ifade etti. İsviçre’de ana müzakerelerin yanı sıra teknik düzeyde de görüşmelerin sürdüğünü belirten İranlı yetkili, İran’ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması konusunda Katar heyetiyle de temaslarda bulunulduğunu aktardı.

İkili ve çok taraflı görüşmelerde en önemli gündem maddelerinden birinin ise mutabakat zaptının 13. maddesi olduğu kaydedildi.

Açıklamada, yüklerin depolanması ve taşınmasını kolaylaştırmak amacıyla Halife ve Umm Kasr limanlarında gerekli tüm lojistik altyapının hazırlandığı belirtilerek, bunun ticaret akışlarının daha kesintisiz işlemesine ve uzun vadede iş süreçlerinin dayanıklılığının artırılmasına katkı sağlayacağı ifade edildi.

Irak'ın kara ulaşım ağı üzerinden Türkiye ve Suriye sınırlarına uzanan güzergahlara bağlantısı bulunan Umm Kasr Limanı'nın, Körfez ülkelerinden gelen yüklerin kara ve demir yolu taşımacılığıyla Türkiye ve Avrupa'ya ulaştırılmasında doğal bir geçiş noktası konumunda olduğu kaydedildi.

Açıklamada, söz konusu bağlantının grubun "bölgesel entegrasyonu güçlendirme ve mevcut ticaret hatlarını destekleme" taahhüdünün bir parçası olduğu vurgulandı.

Yeni hizmetlerin, Halife Limanı ile Umm Kasr Limanı arasında gerçekleştirilecek haftalık seferlerle konteyner ve yük taşımacılığına yönelik artan talebi karşılamayı amaçladığı belirtildi.

Bu lojistik ağın ayrıca Lübnan, Suriye ve Ürdün ile BAE ve diğer Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ülkeleri arasındaki ticari hareketliliği destekleyeceği, bölgenin lojistik bağlantı ağını Türkiye ve Avrupa pazarlarını da kapsayacak şekilde genişleteceği ifade edildi.

Öte yandan, Abu Dabi Limanları Grubu İcra Kurulu Başkanı ve Genel Müdürü Muhammed Cuma eş-Şamasi, açıklamasında, söz konusu hizmetlerin genişletilmiş ticaret koridorları ve bağlantı kanalları aracılığıyla iş dünyasına stratejik bir geçiş kapısı sunduğunu belirtti.

Şamasi, bu adımın grubun erişilebilirliği artıran, yeni ticaret koridorları açan ve bölgedeki şirketlerle uluslararası firmalara daha geniş fırsatlar sunan ileriye dönük vizyonunu yansıttığını kaydetti.

Dün Türkiye, Suudi Arabistan, Mısır ve ABD arasında Libya konulu önemli bir toplantı yapıldığını belirten Fidan, görüşmelerde Libya’nın yanı sıra Akdeniz ve Afrika’ya ilişkin başlıkların da ele alındığını ifade etti. Dört ülke arasında verimli bir fikir alışverişi gerçekleştiğini vurgulayan Fidan, bazı konularda ortak anlayışın oluşmasını sağlayan değerlendirmeler yapıldığını kaydetti.

Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah es-Sisi tarafından kabul edildiğini aktaran Fidan, dört ülkenin oluşturduğu iş birliği mekanizmasının ortaya çıkardığı olumlu sonuçları doğrudan dinleme fırsatı bulduklarını söyledi. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın selam ve mesajlarını da Sisi’ye ilettiğini belirtti.

Türkiye, Suudi Arabistan, Mısır ve Pakistan’ın bölgenin önemli kapasite ve sorumluluk sahibi ülkeleri olduğuna işaret eden Fidan, bu ülkelerin bölgesel sorunlara çözüm üretme konusunda ortak çaba gösterdiğini dile getirdi. Bölgenin siyasi, ekonomik ve güvenlik alanlarındaki meselelerinin sahiplenilmesi gerektiğini ifade eden Fidan, savaş sonrası döneme ilişkin vizyonun bölge ülkeleri tarafından şekillendirilmesi için çalışmalar yürüttüklerini söyledi.

Kahire’de Mısır Dışişleri Bakanı Bedr Abdulati ile de bir araya geldiklerini belirten Fidan, görüşmede ikili ilişkiler ve ortak gündem maddelerinin ele alındığını kaydetti.

ABD ile İran arasında imzalanan mutabakat zaptının uygulanmasına yönelik ilk teknik görüşmelerin İsviçre’de başladığını hatırlatan Fidan, ABD Başkanı Donald Trump’ın Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff ile de bu konuda telefonda görüştüğünü açıkladı.

Mutabakat metninde bazı başlıkların 60 günlük süre içinde müzakere edilmek üzere açık bırakıldığını anımsatan Fidan, özellikle yaptırımlar ve nükleer doğrulama gibi teknik konular üzerinde uzman ekiplerin çalışacağını söyledi.

Tarafların temel meselelerde siyasi iradeyi ortaya koyduğunu belirten Fidan, yoğun çalışmalarla sorunların aşılabileceğine inandığını ifade etti. Ancak teknik ayrıntıların çözümünün kolay olmayacağını vurgulayan Fidan, “Tartışılan konular oldukça önemli. Bunların teknik detaylarını kısa sürede çözmek mümkün olmayabilir. Zaman zaman tıkanmalar görebiliriz. Buna hazırlıklı olmak lazım.” dedi.

Fidan ayrıca, sürecin dış müdahalelerle sekteye uğratılma ihtimaline de dikkat çekerek, İsrail’in fırsat bulması halinde müzakereleri sabote etmeye çalışabileceğini söyledi.

Yarı resmi Fars Haber Ajansı'nın aktardığı bilgilere göre Trump, İran'ın Lübnan'daki müttefik grupları üzerinde kontrol sağlamaması halinde ülkeye yönelik yeni ve daha sert askeri adımlar atabilecekleri yönünde açıklamalarda bulundu. Bu açıklamanın ardından İranlı yetkililerin görüşmeleri durdurma kararı aldığı belirtildi.

İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf ise ABD'nin tehditlerini ciddiye almadıklarını ifade ederek, baskı altında müzakere yürütmeyecekleri mesajını verdi.

Son günlerde taraflar arasında özellikle Lübnan'daki çatışmaların sona erdirilmesi, yaptırımların kaldırılması ve Hürmüz Boğazı'ndaki gelişmeler konusunda görüş ayrılıkları öne çıkıyordu. İran, daha önce de Lübnan'daki saldırılar sona ermeden kapsamlı müzakerelere geçilmeyeceğini açıklamıştı.

İran heyetinin müzakere alanını terk etmesi, taraflar arasında geçtiğimiz hafta sağlanan mutabakatın uygulanma sürecine ilişkin belirsizlikleri artırırken, görüşmelerin tamamen sona erip ermeyeceğine ilişkin resmi bir açıklama henüz yapılmadı. ABD tarafı ise müzakere kanallarının açık tutulmasından yana olduğunu vurgulamayı sürdürüyor

Gürlek, açıklamasında şunları kaydetti:

"Toplumumuzun birlik ve beraberliğini, din ve inanç kardeşliğini hedef alan, ayrımcılığı, nefreti ve kutuplaşmayı körükleyen her türlü söylem ve eylemle mücadelemizi kararlılıkla sürdüreceğiz. Kamu düzenini ve vatandaşlarımızın temel haklarını korumak adına, nefret suçlarına karşı hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde gerekli adımlar atılmaya devam edecektir."

Küresel petrol ticaretinin önemli bir bölümünün Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştirildiğini hatırlatan Trump, enerji piyasalarında yaşanabilecek bir aksamanın uluslararası ticaret ve ekonomik dengeler üzerinde ciddi sonuçlar yaratabileceğini söyledi.

İran ile yaşanan gerilimin sürdüğü bir dönemde gelen açıklama, boğazın güvenliği ve enerji arzının devamlılığına ilişkin endişelerin yeniden gündeme taşınmasına neden oldu.

DHA'nın haberine göre ABD ile kalıcı barış anlaşmasına yönelik müzakerelere katılacak İran heyeti İsviçre'ye ulaştı. İsviçre Dışişleri Bakanlığı’ndan yapılan açıklamada, “İran heyetinin İsviçre’ye varışını memnuniyetle karşılıyoruz” ifadeleri kullanıldı.

İran basını da gelişmeyi doğrulayarak ABD ile yürütülecek müzakerelerde Tahran’ı temsil edecek heyetin İsviçre'ye ulaştığını duyurdu. Görüşmelerin Bürgenstock kasabasında yapılacağı belirtildi. İran heyetine İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf liderlik ediyor.

ABD Başkan Yardımcısı James David Vance de, İran ile yapılacak barış müzakerelerine katılmak üzere İsviçre'ye geldi.

İHA'nın haberine göre dünyanın gözü bugün İsviçre'de düzenlenecek ABD-İran müzakerelerinde olacak. ABD Başkan Yardımcısı James David Vance, İran ile yapılacak barış müzakerelerine katılmak üzere İsviçre'ye geldi. Vance'i taşıyan uçak, yerel saatle 05.59'da Emmen Hava Üssü'ne iniş yaptı. Barış müzakerelerine katılacak ABD heyetinde, JD Vance'in yanı sıra ABD Başkanı Donald Trump'ın Ortadoğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff ve Trump'ın damadı Jared Kushner de yer alıyor.

Mayısta aylık toplam elektrik üretimi 27,15 milyar kilovatsaat olarak kayıtlara geçti. Geçen ay hidroelektrik üretim değeri, 11,71 milyar kilovatsaat ile miktar olarak aylık bazda rekor kırdı. Böylece, mayıs ayı elektrik üretiminin yüzde 43,1'i hidroelektrik santrallerden sağlandı.

Söz konusu ayda gerçekleşen elektrik üretiminde rüzgar, 2,39 milyar kilovatsaatle yüzde 8,8, güneş ise 3,72 milyar kilovatsaatle yüzde 13,7'lik pay sahibi oldu. Böylece, rüzgar ve güneşin elektrik üretimindeki toplam payı yüzde 22,5'i buldu.

Yerli ve yenilenebilir kaynaklı üretimde de tarihi seviyeler görüldü. Geçen ay toplam elektrik üretiminde yerli üretimin payı 23,07 milyar kilovatsaatle yüzde 85'e, yenilenebilir kaynaklı üretimin payı da 19,64 milyar kilovatsaatle yüzde 72,3'e çıktı.

5 aylık verilerde de zirve görüldü

Bakanlık verilerine göre, 1 Ocak-31 Mayıs döneminde hidroelektrik üretimi 46,4 milyar kilovatsaat, rüzgardan elektrik üretimi 18 milyar kilovatsaat ve güneş kaynaklı elektrik üretimi 14,2 milyar kilovatsaatle benzer dönemlerdeki en yüksek üretim değerlerini oluşturdu.

Ayrıca, yerli kaynaklı elektrik üretimi 106,5 milyar kilovatsaat, yenilenebilir kaynaklı elektrik üretimi ise 88,1 milyar kilovatsaatle benzer dönemlerdeki miktarsal olarak en yüksek değerlere ulaştı.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, konuya ilişkin NSosyal hesabından yayımladığı paylaşımda, şu değerlendirmelerde bulundu:

"Mayıs ayında elektrik üretiminde yerli kaynakların payı yüzde 85'e, yenilenebilir enerjinin payı ise yüzde 72,3'e ulaştı. Bu başarının lokomotifi olan hidroelektrik santrallerimiz, 11,71 milyar kilovatsaat üretimle yeni bir rekora imza attı. Böylece toplam elektrik üretimimizin yüzde 43,1'ini suyun gücünden karşıladık. Ülkemizin eşsiz enerji potansiyelini değere dönüştürüyor, yerli ve yenilenebilir kaynaklarımızı en verimli şekilde değerlendirerek Enerjide Tam Bağımsız Türkiye hedefimize kararlılıkla ilerliyoruz."

Cuma günü Ankara’da temaslarda bulunan Reiche, Brüksel’in gelecekte Türkiye’yi kapsayan tüm enerji anlaşmalarında Rusya dışı kaynaklardan tedarik sağlanması konusunda ısrarcı olacağını vurguladı.

Alman Bakan, beraberindeki iş dünyası heyetiyle birlikte Türkiye’ye gerçekleştirdiği iki günlük resmi ziyaret kapsamında, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar ile de bir araya gelerek ikili ve bölgesel enerji iş birliklerini görüştü.

Rus enerji devi Gazprom’un en büyük ikinci doğalgaz alıcısı konumunda olan Türkiye, mevcut kontratlarının süresinin dolmaya yaklaşması nedeniyle Rus şirketiyle yeni tedarik anlaşmaları için müzakereleri sürdürüyor.

İstanbul'daki zirveye, 32 müttefik ülkenin meclis başkanları ve delegasyon başkanlarının yanı sıra NATO Parlamenter Asamblesi (NATO PA) Başkanı Marcos Perestrello, NATO PA Başkanlık Divanı üyeleri ve diğer üst düzey temsilcilerin katılması bekleniyor.

NATO PA tarafından 2024'ten itibaren ev sahibi ülkelerle işbirliği içinde düzenlenmeye başlanan Zirve, NATO Liderler Zirvesi öncesinde parlamenter düzeyde istişare ve görüş alışverişine imkan sağlayan önemli bir platform niteliği taşıyor.

Toplantının, müttefik ülkeler arasında parlamenter eş güdüm ve diyaloğun güçlendirilmesine katkı sunması amaçlanıyor.

İstanbul'daki NATO Parlamenter Zirvesi, ABD ve Belçika'da düzenlenenlerin ardından üçüncü zirve olma özelliği taşıyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın, katılımcılarla bir araya gelmesi bekleniyor

NATO Meclis Başkanları Zirvesi Toplantısı 29 Haziran Pazartesi günü Dolmabahçe Sarayı'nda yapılacak. Toplantıda, meclis başkanları ve delegasyon başkanları konuşma yapacak.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın, Zirve kapsamında verilen resmi öğle yemeğinde katılımcılarla bir araya gelmesi ve hitapta bulunması bekleniyor.

Zirve programı kapsamında aynı gün öğleden sonra katılımcılar için Baykar Milli Teknoloji Merkezi'ne saha ziyareti gerçekleştirilecek. Ziyarette, şirketin faaliyetleri, savunma teknolojileri alanındaki çalışmaları ve yenilikçi projeleri hakkında bilgi verilmesi planlanıyor.

Salı günü piyasalarda temkinli görünüm öne çıktı. ABD-İran anlaşmasının ayrıntılarına ilişkin belirsizlikler ve yatırımcıların Fed toplantısına odaklanmasıyla BIST 100 endeksi yüzde 0,32 artışla 14.493,09 puanda kapanırken, işlem hacmi 191,8 milyar lira olarak gerçekleşti.

Çarşamba günü ise Fed'in faiz kararı öncesinde küresel piyasalardaki karışık seyir ve yön arayışı etkili oldu. BIST 100 endeksi yüzde 0,50 gerileyerek 14.421,15 puana indi. Bankacılık endeksi yüzde 0,54 yükselirken, holding endeksi yüzde 0,72 değer kaybetti. Aynı gün Halkbank aleyhindeki ABD'deki ceza davasının düşürülmesinin onaylanması, yurt içi piyasalarda takip edilen gelişmeler arasında yer aldı.

Perşembe günü Borsa İstanbul güçlü alımlarla yükseldi. ABD Merkez Bankasının yeni Başkanı Kevin Warsh liderliğinde gerçekleştirilen ilk FOMC toplantısında politika faizinin yüzde 3,5-3,75 aralığında sabit tutulması ve ABD ile İran arasında 14 maddelik mutabakat zaptının imzalanmasının ardından risk iştahı yeniden güçlendi. BIST 100 endeksi günü yüzde 2,82 artışla 14.827,35 puanda tamamlarken, bankacılık endeksi yüzde 3,59, holding endeksi yüzde 2,57 yükseldi.

Haftanın son işlem gününde ise Orta Doğu'da yeniden artan belirsizlikler ve Fed'in gelecek dönemde daha şahin bir para politikası izleyebileceğine yönelik beklentiler nedeniyle satışlar etkili oldu. İsrail'in Lübnan'a yönelik saldırıları sonrasında İran'ın müzakerelerden çekilmesi, piyasalardaki iyimserliği sınırlandırdı. BIST 100 endeksi günü yüzde 0,63 düşüşle 14.734,50 puanda tamamladı.

Böylece BIST 100 endeksi haftalık bazda yaklaşık yüzde 5,7 değer kazanmış oldu. Türkiye'nin 5 yıllık kredi risk primi (CDS), ABD-İran mutabakatının yarattığı iyimserlikle 225 baz puana gerileyerek 26 Şubat'tan bu yana en düşük seviyesini gördü.

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası'nda (VİOP) BIST 30 endeksine dayalı kontratlar da haftayı yükselişle tamamladı. Pazartesi günü yüzde 4,26 yükselerek 16.734 puana çıkan kontrat, salı günü yüzde 0,70 artışla 16.851 puana yükseldi. Çarşamba günü yüzde 0,66 gerileyen kontrat, perşembe günü yüzde 2,89'luk güçlü yükselişle 17.223 puana ulaştı. Cuma günü yüzde 0,49 düşüş yaşanmasına rağmen VİOP BIST 30 kontratı haftayı 17.139 puandan kapatarak haftalık bazda değer kazandı.

Analistler, gelecek hafta yurt içinde tüketici güven endeksi verilerinin, yurt dışında ise küresel PMI verileri ile ABD büyüme verisinin piyasaların yönü açısından belirleyici olacağını ifade ediyor. Teknik açıdan BIST 100 endeksinde 14.600 ve 14.500 puan seviyeleri destek, 14.900 ve 15.000 puan seviyeleri ise direnç konumunda bulunuyor.

Öncel, Türkiye’de yabancı kartlarla yapılan harcamaların Ocak-Nisan 2026’da 229 milyar lira gerilediğini, bu tutarın Ocak-Nisan 2025’te 284 milyar lira olduğunu vurguladı. Aynı dönemde yerli kart sahiplerinin yurtdışı harcamaları ise, 227 milyar liradan 341 milyar liraya yükseldiğini de açıkladı.

Bankalararası Kart Merkezi (BKM) verilerinden derlenen bilgilere göre, yerli kartların yurt dışı kullanımı ve yabancı kartların yurt içi kullanımında artış sürüyor. Ancak değişimlerdeki oranlar Öncel’in söylediklerini teyit eder şekilde dikkat çekiyor.

Yabancı kartların yurt içindeki kullanımı ve yerli kartların yurt dışı kullanımındaki işlem başına düşen tutarda 2017 yılından bu yana pandemi dönemi ve mevsimsel değişimler dışında yükseliş seyrini koruyor. 2017 Ocak’ta yerli kartların yurt dışı kullanımında işlem başına tutar 204,7 TL olurken, 2026 Nisan’da 1.676,03 TL’ye çıkmış görünüyor. Aynı dönemde yabancı kartların yurt içindeki kullanımında işlem başına tutar 590,84 TL’den 3.980,85 TL’ye çıkmış durumda.

Tablolar işlem adetleriyle birlikte bakıldığında değiştiği gibi oransal olarak bakıldığında da değişiyor. Yerli kartların yurt dışı harcamalarının, yabancı kartların yurt içindeki harcamalarına oranında, pandemi sürecindeki dip seviye, kur oynaklıkları süreçleri ve mevsimsel değişimlerin dışında vatandaşın yurt dışındaki harcamaları lehine bir artışla son yılların zirvesi görünüyor.

Yerli kartların yurt dışı kullanımına bakıldığında, işlem başına tutar ile işlem adetleri karşılaştırmasında sürekli bir yükseliş trendi görülüyor. Bu da yurt dışının daha çok tercih edildiği, harcamaların yurt dışına yöneldiğine dikkat çekiyor.

2023 sonrasında yükselişin hem tutarda hem de adette daha sert bir ivme izlediği dikkat çekiyor.

Yabancı kartlarda ise detaylarda durum değişiyor. İşlem adetlerinde mevsimsel değişimler net görülürken, son dönemdeki düşüş dikkat çekici boyutta oluyor. Pandemi sürecinde dip yapan işlem adetleri sonraki yıllarda yaz dönemlerinde önemli artışlar gösteriyor. Ancak 2025 yılında yaz döneminde de önceki 3 yıldaki yüksek hacim görülmüyor.

İşlem başına düşen tutarda da son zirve 2025 Şubat’ta izleniyor.

BMD Başkanı Sinan Öncel’in de belirttiği gibi Ocak-Nisan dönemine bakıldığında, 2026 yılının ilk 4 ayındaki toplam alışveriş ve nakit çekme tutarı 2023 ve 2024’ün gerisinde kalırken, toplam işlem tutarı da 2024’ün gerisinde kalmış görünüyor. İşlem başına harcama tutarı da geçen yıla göre düşmüş olarak hesaplanıyor.

Kart kullanımları takip edildiğinde, vatandaşın yurt dışına yöneldiği, yabancıların da son dönemde daha az harcama yaptığı görülüyor.

Fars Haber Ajansı, ismi açıklanmayan bir askeri yetkilinin açıklamasına yer vererek, Hürmüz Boğazı’nın halen kapalı olduğunu ve İran Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri tarafından yapılacak ikinci bir duyuruya kadar hiçbir geminin geçişine izin verilmeyeceğini bildirdi.

İran Silahlı Kuvvetleri’ne bağlı Hatemu’l Enbiya Merkez Karargahı tarafından dün yapılan açıklamada, ABD’nin mutabakat kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirmemesi ve İsrail’in Lübnan’a yönelik saldırılarını sürdürmesi gerekçe gösterilerek Hürmüz Boğazı’nın gemi trafiğine kapatıldığı duyurulmuştu.

İsviçre Dışişleri Bakanlığı, İran heyetinin ülkeye varışını memnuniyetle karşıladıklarını açıkladı. İran basını da heyetin İsviçre’ye ulaştığını doğruladı. Görüşmelerin Bürgenstock kasabasında yapılacağı ve İran heyetine İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf’ın liderlik etmesinin beklendiği aktarıldı.

ABD tarafında ise Başkan Yardımcısı James David Vance’in yanı sıra ABD Başkanı Donald Trump’ın Ortadoğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff ve Trump’ın damadı Jared Kushner’in de heyette yer aldığı bildirildi. Vance’in uçağının yerel saatle 05.59’da Emmen Hava Üssü’ne iniş yaptığı açıklandı.

Vance, Maryland’deki Joint Base Andrews Havalimanı’nda yaptığı açıklamada, nükleer mesele ve Lübnan’daki ateşkes konusunda ilerleme beklediklerini ifade etti. Görüşmelerin birkaç gün süreceğini belirten Vance, ilk turun amaçlarının müzakere sürecinin çerçevesini oluşturmak olduğunu söyledi.

İran heyetine Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf’ın liderlik ettiği, heyette Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreter Yardımcısı Ali Bakıri ve İran Merkez Bankası Başkanı Abdülnasır Himmeti gibi isimlerin yer aldığı aktarıldı.

Öte yandan Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif ile Genelkurmay Başkanı Asim Munir’in de İsviçre’ye ulaştığı, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Başkanı Rafael Grossi’nin de görüşmelere katılmasının beklendiği kaydedildi.

İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun Hürmüz Boğazı’nın kapatılacağı yönündeki açıklamasına karşın ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) Sözcüsü Tim Hawkins, boğazın açık olduğunu ve deniz trafiğinin sürdüğünü bildirdi.

Pakistan Başbakanlık Ofisi, Şerif ve Munir’in Zürih’ten görüşmelerin yapılacağı Bürgenstock’a geçtiğini duyurdu. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi ise ilk olarak Pakistan ve Katar arabulucularıyla görüşüleceğini, ardından İran-ABD-Pakistan-Katar formatında dörtlü toplantı yapılacağını açıkladı.

Bekayi, görüşmelerde savaşın sona erdirilmesi, mutabakat zaptının uygulanması, İsrail’in Lübnan’daki ateşkes ihlalleri, İran’ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması ve petrol ihracat izinlerinin ele alınacağını ifade etti.

Buna göre, geçen ay 422 firmaya dahilde işleme izin, 6 firmaya yurt içi satış ve teslim, 1 firmaya hariçte işleme izin belgesi verildi.

Firma talebine istinaden 12 dahilde işleme izin belgesi ise iptal edildi.